Możliwość założenia fundacji rodzinnej w Polsce funkcjonuje od maja 2023 roku. W krótkim czasie fundacja rodzinna stała się jednym z najczęściej wybieranych narzędzi sukcesji wśród właścicieli firm (obecnie zostało złożonych ponad 3000 wniosków o rejestrację fundacji rodzinnej). Dla jednych to sposób na przekazanie biznesu dzieciom bez ryzyka jego rozdrobnienia, dla innych wehikuł do inwestowania rodzinnego majątku na preferencyjnych zasadach podatkowych. Poniżej znajdziesz konkretne odpowiedzi na pytania, które najczęściej pojawiają się przy zakładaniu fundacji rodzinnej.
Nasza oferta – wsparcie przy zakładaniu i prowadzeniu fundacji rodzinnej
Wspieramy fundatorów i beneficjentów na każdym etapie korzystania z fundacji rodzinnej – od pierwszej konsultacji, przez rejestrację, po bieżącą obsługę prawną i podatkową. W praktyce nasza pomoc obejmuje:
- planowanie utworzenia fundacji rodzinnej na podstawie analizy sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej i podatkowej fundatorów oraz beneficjentów,
- przygotowanie statutu fundacji rodzinnej dopasowanego do konkretnej sytuacji rodziny, łącznie ze scenariuszami trudnymi do przewidzenia na pierwszy rzut oka,
- przygotowanie dokumentacji prawnej niezbędnej do przeniesienia majątku fundatorów do fundacji,
- rejestrację fundacji w rejestrze fundacji rodzinnych i pełną koordynację formalności na tym etapie,
- planowanie inwestycji fundacji z perspektywy prawnej i podatkowej, tak aby mieściły się w dozwolonym zakresie działalności,
- bieżącą obsługę po rejestracji – rozliczanie CIT od wypłacanych świadczeń, aktualizację dokumentacji przy zmianach w majątku czy kręgu beneficjentów,
- aktualizację statutu w miarę zmiany sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej fundatorów oraz beneficjentów,
- wsparcie w inwestowaniu majątku zgromadzonego w fundacji.
Jeśli zastanawiasz się, czy fundacja rodzinna ma sens w Twojej sytuacji, najlepszym pierwszym krokiem jest rozmowa, podczas której przeanalizujemy strukturę majątku, cele sukcesyjne i potencjalne oszczędności podatkowe.
Czym jest fundacja rodzinna?
Fundacja rodzinna to osoba prawna powołana do gromadzenia majątku rodziny, zarządzania nim i przekazywania go kolejnym pokoleniom na zasadach określonych w statucie. Fundator wnosi do niej majątek taki, jak udziały w spółkach, nieruchomości, środki pieniężne. Fundacja zarządza otrzymanym majątkiem i wypłaca świadczenia beneficjentom, czyli najczęściej członkom rodziny.
Fundacja rodzinna łączy kilka funkcji naraz. Jest narzędziem sukcesji, formą ochrony majątku przed roszczeniami osobistymi beneficjentów i instrumentem inwestycyjnym korzystającym ze zwolnienia z opodatkowania zysków zatrzymanych w fundacji. To właśnie ta wielofunkcyjność tłumaczy, dlaczego coraz więcej przedsiębiorców pyta nie o to, czy fundacja rodzinna ma sens, ale jak ją wykorzystać w swojej konkretnej sytuacji.
Fundacja rodzinna jako narzędzie sukcesji międzypokoleniowej
Sukcesja przez fundację rodzinną polega na pozostawieniu całego majątku w jednej strukturze zamiast dzielenia go między spadkobierców czy też dokonywania spłat pomiędzy spadkobiercami. Fundator sam określa w statucie, który z członków rodziny i na jakich warunkach otrzyma świadczenia i może to być inny podział niż wynikający z kodeksu cywilnego.
W praktyce Grants.Capital widzimy, że to właśnie obawa przed rozdrobnieniem firmy jest głównym powodem, dla którego przedsiębiorcy zaczynają rozważać fundację rodzinną. Klasyczny podział spadkowy między kilkoro dzieci często oznacza konieczność wykupu udziałów, spory o wycenę albo paraliż decyzyjny w zarządzie. Fundacja rodzinna pozwala tego uniknąć, ponieważ właścicielem majątku pozostaje fundacja, a nie poszczególni spadkobiercy.
Fundacja rodzinna jest również bardzo pomocna w przypadku zamiaru zabezpieczenia firmy w przypadku dziedziczenia przez małoletnich spadkobierców. W standardowej sytuacji, wykonywanie przez nieletniego spadkobiercę poszczególnych czynności związanych z odziedziczoną firmą (np. udziałami odziedziczonej spółki) będzie wymagać zgody sądu rodzinnego. To może być przepis na przynajmniej czasowy paraliż działalności firmy. Fundacja rodzinna pozwala na oddanie firmy w zarządzanie profesjonalistów do momentu osiągnięcia przez nieletniego spadkobiercę wieku i doświadczenia pozwalającego na samodzielne kierowanie odziedziczonym biznesem.
Oddzielenie majątku fundacji od ryzyk osobistych fundatora i beneficjentów
Majątek wniesiony do fundacji rodzinnej funkcjonuje niezależnie od spraw osobistych fundatorów i beneficjentów. Wierzyciele osobiści fundatora lub beneficjenta – z tytułu rozwodu, długów czy sporów biznesowych prowadzonych poza fundacją – co do zasady nie sięgają do majątku fundacji. Działa to też w drugą stronę: kłopoty operacyjne spółek należących do fundacji nie obciążają prywatnego majątku fundatora i beneficjentów.
Fundacja rodzinna jako wehikuł inwestycyjny
Skupienie majątku w jednym podmiocie ułatwia jego inwestowanie. Fundacja może lokować środki w nieruchomości, udziały spółek, papiery wartościowe czy fundusze inwestycyjne, korzystając przy tym ze zwolnienia z CIT na poziomie bieżącej działalności inwestycyjnej, dopóki zysk pozostaje w fundacji. Dla rodzin z rozproszonym majątkiem obejmującym np. kilka spółek, nieruchomości, portfel inwestycyjny to sposób na jednolite zarządzanie tym wszystkim pod jednym dachem, zamiast utrzymywania osobnych struktur dla każdego aktywa.
Jak działa opodatkowanie fundacji rodzinnej?
Fundacja rodzinna korzysta ze zwolnienia z CIT na poziomie bieżącej działalności – podatek pojawia się dopiero w momencie wypłaty świadczenia na rzecz beneficjenta i wynosi wtedy 15% CIT po stronie fundacji. Beneficjenci z najbliższej rodziny fundatora (małżonek, dzieci, rodzice, rodzeństwo) są dodatkowo zwolnieni z PIT od otrzymanych świadczeń. Dla osób spoza tego kręgu dochodzi 19% PIT.
To odroczenie opodatkowania do momentu wypłaty jest jednym z głównych powodów, dla których fundacja rodzinna a podatek to temat, który najczęściej przewija się w rozmowach z klientami. Dopóki zysk z inwestycji (np. sprzedaży udziałów, wynajmu nieruchomości, dywidend ze spółek zależnych) zostaje w fundacji i jest reinwestowany, fundacja nie płaci od tego zysku podatku dochodowego. Daje to możliwość reinwestowania pełnej kwoty wypracowanego zysku, co nie miałoby miejsca, gdyby majątek pozostał własnością fundatora lub stał się własnością beneficjentów.
Warto jednak pamiętać, że nie każda działalność fundacji rodzinnej korzysta ze zwolnienia. Prowadzenie działalności gospodarczej wykraczającej poza zakres dozwolony ustawą (np. produkcja, handel niezwiązany z zarządzaniem majątkiem) podlega opodatkowaniu stawką sankcyjną 25% CIT od dochodu z tej działalności. Dlatego statut i sposób prowadzenia fundacji muszą być od początku zaplanowane pod kątem podatkowym, nie tylko prawnym.
Kto może założyć fundację rodzinną i dla kogo to rozwiązanie?
Fundację rodzinną może założyć każda osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, niezależnie od tego, czy prowadzi jednoosobową działalność, czy jest wspólnikiem kilku spółek. Fundatorem może być jedna osoba lub większa liczba osób (najczęściej są to małżonkowie).
Fundacja rodzinna dla przedsiębiorców ma sens przede wszystkim wtedy, gdy:
- firma ma wartość, którą trudno byłoby podzielić między kilku spadkobierców bez szkody dla jej dalszego funkcjonowania,
- właściciel planuje sukcesję, ale dzieci nie są jeszcze gotowe (albo nie chcą) przejąć operacyjnego zarządzania,
- majątek rodzinny jest rozproszony między kilka spółek, nieruchomości i inwestycje, a rodzina chce zarządzać tym całościowo,
- istnieje ryzyko konfliktów spadkowych i fundator chce z góry określić zasady podziału korzyści,
- w rodzinie są osoby w związkach nieformalnych lub sytuacjach życiowych, których kodeks cywilny nie uwzględnia w standardowym podziale spadku.
Nie każdy potrzebuje fundacji rodzinnej. Przy niewielkim majątku, jednym spadkobiercy i braku planów inwestycyjnych koszty utworzenia i bieżącej obsługi fundacji mogą przewyższyć korzyści. To jedna z pierwszych rzeczy, które sprawdzamy podczas konsultacji, Fundacja rodzinna ma sens, gdy skala majątku i złożoność sytuacji rodzinnej faktycznie tego wymagają.
Jak wygląda proces założenia fundacji rodzinnej krok po kroku?
Założenie fundacji rodzinnej przebiega w kilku etapach, od ustalenia statutu po wpis do rejestru fundacji rodzinnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.
- Analiza sytuacji fundatora i beneficjentów – majątkowej, rodzinnej i podatkowej, na podstawie której planuje się strukturę fundacji.
- Przygotowanie statutu fundacji rodzinnej – dokumentu określającego cel fundacji, krąg beneficjentów, zasady wypłat świadczeń oraz organy zarządzające.
- Sporządzenie aktu założycielskiego lub testamentu (fundację można też powołać na wypadek śmierci) w formie aktu notarialnego.
- Powołanie organów fundacji – zarządu, a przy większym majątku często też rady nadzorczej.
- Sporządzenie spisu majątku wnoszonego do fundacji wraz z jego wyceną.
- Wniesienie funduszu założycielskiego o wartości co najmniej 100 000 zł.
- Rejestracja w rejestrze fundacji rodzinnych – fundacja zyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu.
- Przeniesienie majątku do fundacji zgodnie z przygotowaną dokumentacją prawną.
Jakie aktywa można wnieść do fundacji rodzinnej?
Do fundacji rodzinnej można wnieść praktycznie każdy składnik majątku o wartości rynkowej: udziały i akcje spółek, nieruchomości komercyjne i prywatne, środki pieniężne, papiery wartościowe, a także prawa własności intelektualnej. Ograniczeniem nie jest rodzaj aktywa, lecz minimalna wartość funduszu założycielskiego (100 000 zł) oraz to, że fundacja nie może prowadzić działalności gospodarczej wykraczającej poza zakres określony w ustawie m.in. zbywanie majątku, najem, działalność w spółkach handlowych, obrót papierami wartościowymi czy udzielanie pożyczek powiązanym podmiotom.
W praktyce zauważamy, że najczęściej do fundacji trafiają udziały w spółkach oraz nieruchomości inwestycyjne. To one generują największe korzyści podatkowe przy odroczonym opodatkowaniu zysków zatrzymanych w fundacji.
Co musi zawierać statut fundacji rodzinnej?
Statut fundacji rodzinnej to dokument fundamentalny, który określa cel fundacji, listę beneficjentów, zasady przyznawania im świadczeń, skład i kompetencje organów oraz zasady zmiany samego statutu. To w nim fundator decyduje, czy beneficjenci otrzymują świadczenia regularnie, czy w określonych okolicznościach (ukończenie studiów, ślub, osiągnięcie określonego wieku), a także kto przejmie zarządzanie fundacją, gdy fundator nie będzie już mógł tego robić.
Dobrze przygotowany statut powinien przewidywać też scenariusze trudne: co dzieje się przy rozwodzie beneficjenta, jego śmierci, sporze między beneficjentami albo zmianie sytuacji rodzinnej fundatora. Statut napisany zbyt ogólnie bywa źródłem konfliktów w przyszłości – to jeden z najczęstszych błędów, jakie obserwujemy w fundacjach zakładanych bez wsparcia doradczego.
Organy fundacji rodzinnej – kto nią zarządza?
Fundacją rodzinną zarządza zarząd. Zarząd jest powoływany przez fundatora, a po jego śmierci jest powoływany zgodnie z zasadami określonymi w statucie.
W przypadku, gdy fundacja rodzinna ma przynajmniej 25 beneficjentów, obowiązkowe jest powołanie rady nadzorczej.
Zgromadzenie beneficjentów pełni funkcję podobną do walnego zgromadzenia wspólników – decyduje m.in. o zatwierdzeniu sprawozdań finansowych czy zmianach statutu w zakresie, w jakim fundator to przewidział.
Zarządzanie fundacją można powierzyć zewnętrznym menedżerom, jeśli fundator i beneficjenci nie chcą lub nie mogą zajmować się tym osobiście. To rozwiązanie sprawdza się przy rozproszonym majątku obejmującym kilka spółek, gdzie potrzebna jest jednolita strategia zarządzania, a nie da się jej zapewnić, gdy każdy spadkobierca decyduje osobno o swojej części.
Jakie są zalety, a jakie ograniczenia fundacji rodzinnej?
Korzyści z fundacji rodzinnej obejmują przede wszystkim odroczone opodatkowanie zysków zatrzymanych w fundacji, ochronę majątku przed rozdrobnieniem i roszczeniami osobistymi beneficjentów, elastyczność w określaniu zasad sukcesji oraz możliwość scentralizowanego zarządzania rozproszonym majątkiem. Fundacja działa też jako zabezpieczenie firmy na wypadek nagłych zdarzeń losowych takich jak choroby, śmierci, rozwodu właściciela ponieważ zarządzanie operacyjne nie jest formalnie powiązane z sytuacją osobistą konkretnej osoby.
Fundacja rodzinna ma też ograniczenia, o których warto wiedzieć przed podjęciem decyzji. Próg wejścia w postaci minimum 100 000 zł funduszu założycielskiego, koszty utworzenia i bieżącej obsługi prawno-podatkowej, a także zamknięty katalog dozwolonej działalności gospodarczej sprawiają, że to rozwiązanie najlepiej sprawdza się przy majątku o realnej skali, a nie przy niewielkich, jednorodnych aktywach. Sankcyjna stawka 25% CIT przy działalności wykraczającej poza ustawowy zakres to kolejny element, który trzeba uwzględnić już na etapie planowania struktury.
Jak wygląda obsługa fundacji rodzinnej po rejestracji?
Rejestracja fundacji rodzinnej to dopiero początek. Fundacja, tak jak każda osoba prawna, wymaga bieżącej obsługi księgowej, podatkowej i prawnej, prowadzenia ksiąg rachunkowych, rozliczania CIT od wypłacanych świadczeń, aktualizowania dokumentacji przy zmianach w majątku czy w kręgu beneficjentów. Potrzebne jest też wsparcie przy planowaniu kolejnych inwestycji fundacji, tak aby mieściły się w dozwolonym ustawowo zakresie działalności i korzystały ze zwolnienia podatkowego.
To właśnie tę część współpracy, stałą obsługę, a nie jednorazowe założenie fundacji, traktujemy jako kluczowy element naszej oferty, bo statut i struktura muszą żyć razem z rodziną przez kolejne lata, a nie zostać zamrożone w dniu rejestracji.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o fundację rodzinną
1. Ile kosztuje założenie fundacji rodzinnej?
Koszt zależy od wartości i rodzaju wnoszonego majątku, złożoności statutu oraz zakresu wsparcia doradczego. Poza honorarium doradców trzeba uwzględnić koszty notarialne związane z aktem założycielskim oraz minimalny fundusz założycielski w wysokości 100 000 zł, który wraca do majątku fundacji, a nie jest opłatą. Ostateczny koszt najłatwiej ocenić po analizie konkretnej sytuacji majątkowej.
2. Czy fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą?
Tak, ale w zakresie określonym ustawą – m.in. zbywanie mienia, najem i dzierżawa, uczestnictwo w spółkach handlowych, obrót papierami wartościowymi, udzielanie pożyczek powiązanym podmiotom czy prowadzenie gospodarstwa rolnego. Działalność wykraczająca poza ten katalog podlega sankcyjnej stawce 25% CIT.
3. Czy można zlikwidować fundację rodzinną?
Tak, fundację rodzinną można rozwiązać zgodnie z procedurą określoną w ustawie i statucie. Majątek pozostały po likwidacji trafia do beneficjentów wskazanych w statucie, a jego wypłata podlega opodatkowaniu na zasadach analogicznych do bieżących świadczeń.
4. Czy fundator może zostać beneficjentem własnej fundacji?
Tak, fundator może jednocześnie być beneficjentem i otrzymywać świadczenia z fundacji na zasadach określonych w statucie. To częste rozwiązanie, gdy fundator chce zachować dostęp do części dochodów generowanych przez majątek fundacji.
5. Czy fundacja rodzinna chroni majątek przed wierzycielami?
Co do zasady majątek wniesiony do fundacji jest oddzielony od majątku osobistego fundatora i beneficjentów, więc wierzyciele osobiści nie sięgają bezpośrednio do aktywów fundacji. Wyjątkiem jest odpowiedzialność fundacji za zobowiązania fundatora powstałe przed jej utworzeniem, dlatego planowanie struktury wymaga analizy momentu wniesienia majątku.
6. Czy fundacja rodzinna płaci podatek od nieruchomości?
Tak, fundacja rodzinna jako właściciel nieruchomości podlega standardowym zasadom podatku od nieruchomości, identycznie jak inne osoby prawne. Zwolnienie dotyczy CIT od bieżących dochodów z działalności mieszczącej się w ustawowym zakresie, a nie podatków lokalnych.
7. Czy można wnieść do fundacji rodzinnej udziały w spółce z o.o.?
Tak, udziały i akcje spółek to jedne z najczęściej wnoszonych aktywów. Fundacja może je posiadać, czerpać z nich dywidendy oraz – po spełnieniu warunków ustawowych – zbywać, korzystając ze zwolnienia z bieżącego CIT, dopóki zysk pozostaje w fundacji.
8. Czy fundacja rodzinna a spółka holdingowa to alternatywne, czy uzupełniające się rozwiązania?
Często się uzupełniają. Fundacja rodzinna może być właścicielem spółki holdingowej, łącząc korzyści podatkowe obu struktur tj. odroczone opodatkowanie na poziomie fundacji oraz elastyczność operacyjną na poziomie spółek zależnych. Wybór konkretnej konfiguracji zależy od struktury majątku i celów sukcesyjnych.
9. Ile osób może być fundatorami jednej fundacji rodzinnej?
Fundację rodzinną może założyć jedna osoba lub większa ich liczba – ustawa nie ogranicza liczby fundatorów. Wspólne założenie fundacji bywa rozwiązaniem dla rodzeństwa prowadzącego wspólny biznes lub małżonków budujących majątek razem.
10. Czy beneficjentem fundacji rodzinnej musi być członek rodziny?
Nie, fundator może wskazać jako beneficjenta dowolną osobę fizyczną, a także organizację pożytku publicznego. Świadczenia dla osób spoza najbliższej rodziny fundatora podlegają jednak wyższej stawce PIT (19%) niż świadczenia dla małżonka, dzieci, rodziców czy rodzeństwa, które są zwolnione z PIT.
11. Co się dzieje z fundacją rodzinną po śmierci fundatora?
Fundacja działa dalej zgodnie z zasadami określonymi w statucie – to jedna z jej głównych przewag nad standardowym dziedziczeniem. Zarządzanie przejmują osoby wskazane przez fundatora, a beneficjenci otrzymują świadczenia na warunkach ustalonych wcześniej, bez konieczności przeprowadzania postępowania spadkowego dotyczącego majątku fundacji.
12. Czy fundacja rodzinna musi mieć siedzibę w Polsce?
Tak, fundacja rodzinna uregulowana polską ustawą musi mieć siedzibę na terytorium Polski i podlega wpisowi do polskiego rejestru fundacji rodzinnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.
13. Czy fundacja rodzinna może udzielać pożyczek beneficjentom?
Tak, udzielanie pożyczek beneficjentom oraz podmiotom powiązanym mieści się w dozwolonym ustawowo zakresie działalności fundacji rodzinnej i korzysta ze zwolnienia podatkowego na takich samych zasadach jak pozostała działalność statutowa.
14. Jak długo trwa rejestracja fundacji rodzinnej w sądzie?
Czas postępowania rejestrowego zależy od obciążenia sądu i kompletności dokumentacji. Z uwagi na ogromną popularność fundacji rodzinnej, obecnie proces rejestracji trwa ponad rok. Co istotne, w okresie pomiędzy podpisaniem statutu a rejestracją, fundacja rodzinna może w pełni funkcjonować, w tym inwestować otrzymane środki.
15. Czy fundacja rodzinna nadaje się dla małej firmy rodzinnej?
Przy niewielkiej skali majątku koszty utworzenia i bieżącej obsługi fundacji mogą przewyższać korzyści podatkowe i sukcesyjne. Fundacja rodzinna sprawdza się najlepiej tam, gdzie skala majątku, liczba beneficjentów lub złożoność struktury biznesowej realnie uzasadniają taki koszt. To warto zweryfikować indywidualnie przed podjęciem decyzji.
